RobertTECHNIEK · BEELD · NIEUWSGIERIGHEID

De eerste PC's · 11 / 11

Terugblik: van de eerste pc naar het heden

Als ik terugdenk aan die eerste 386 SX en daarna kijk naar de computers van nu, is het bijna niet te bevatten hoeveel er veranderd is.

Scroll verder
Beeldbron

Historisch SC386SX-moederbord — Rjluna2 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Voor deze header uitgesneden en verkleind; AVIF/WebP-export. De afgeleiden behouden dezelfde licentie.

11 · Terugblik

Terugkijken. En nog altijd nieuwsgierig naar wat volgt.

Hoeveel kan er veranderen?

Historisch SC386SX-voorbeeldbord met processor, geheugen en uitbreidingsslots. Niet mijn eigen moederbord.
Een 386SX-moederbord uit de periode van mijn eerste pc.Rjluna2 / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 · Bestaande WebP-export.

Als ik terugdenk aan die eerste 386 SX en daarna kijk naar de computers van nu, is het bijna niet te bevatten hoeveel er veranderd is. Processoren werden sneller en hun structuren kleiner, geheugen werd steeds groter, harde schijven maakten plaats voor andere opslagtechnieken en internet groeide van een knarsende en piepende, luidruchtige modemverbinding naar iets wat voortdurend en vooral STIL beschikbaar is.

Er veranderde ook iets in wat je met die techniek deed. Eerst was ik vooral bezig met het zelf samenstellen van een systeem, drivers aan de praat krijgen en proberen zo veel mogelijk uit DOS te halen. Later maakte ik programma's met vensters, grafieken en databases. Daarna werden netwerken, internet en de ontwikkeling van grotere bedrijfsapplicaties steeds belangrijker.

Wat al die periodes gemeen hebben, is dat er telkens iets nieuws bij kwam wat ik wilde begrijpen.

Steeds meer in steeds minder ruimte

Een latere Intel Core i7-3770. Je ziet de behuizing, niet de kleine structuren eronder.
Een latere Intel Core i7-3770. Je ziet de behuizing, niet de kleine structuren eronder.Jud McCranie / Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0 · Bestaande WebP-export.

Misschien is miniaturisering wel de ontwikkeling die me het meest blijft verbazen. Kijk naar wat een 386SX-moederbord in die tijd aan onderdelen nodig had, en naar wat tegenwoordig op één chip mogelijk is. Niet alleen de kloksnelheid veranderde. Ook het aantal transistoren, de hoeveelheid cache, de samenwerking tussen onderdelen en de energie-efficiëntie ontwikkelden zich spectaculair.

Microscopische detailfoto van het chipoppervlak van een AMD Jaguar/Polaris-APU voor de Xbox One X. Een later voorbeeld van geïntegreerde functies, geen chip uit mijn historische pc. Verschillende vergroting en andere processor dan de losse Intel-foto.
Detailopname van het chipoppervlak van een AMD-APU uit de Xbox One X.Fritzchens Fritz / Wikimedia Commons · CC0 1.0 · Verkleind; WebP-export.

De Intel-behuizing en het AMD-chipoppervlak zijn verschillende voorbeelden, met verschillende vergrotingen. Ze staan niet op fysieke schaal naast elkaar.

Een authentieke foto van een siliciumwafer met een raster van chipstructuren. Geen vergelijking op schaal met de overige foto’s.
Een siliciumwafer met veel chipstructuren.Inductiveload / Wikimedia Commons · Publiek domein · Verkleind; WebP-export.

De bekende observatie van Gordon Moore — dat het aantal componenten op geïntegreerde schakelingen gedurende lange tijd ruwweg exponentieel bleef groeien — beschreef een trend die tientallen jaren richting gaf aan de chipindustrie. Het was geen natuurwet en het tempo kon niet eindeloos onveranderd doorgaan. Maar de gevolgen zijn overal zichtbaar.

Wat mij daarbij fascineert, is hoeveel techniek nodig is om zulke kleine structuren te maken. De machines waarmee bijvoorbeeld ASML bijdraagt aan moderne chipproductie zijn op zichzelf al indrukwekkende systemen. Precisie, optica, mechanica, software en natuurkunde komen er samen. Wat ooit een handvol losse geheugenchips op een moederbord was, maakt deel uit van een ontwikkeling die tot op bijna onvoorstelbare schaal is doorgegaan.

Kleiner is niet bij ieder onderdeel hetzelfde

Een DIP-chip, geheugenmodule en complete processor zijn verschillende dingen. Een module groepeert geheugenchips; een processor integreert rekenwerk en andere functies. Hun behuizingen vergelijken zegt niet rechtstreeks hoe klein de transistorstructuren zijn.

Meer transistoren leveren ook niet automatisch een vaste prestatiewinst. Architectuur, geheugen, parallelisme, energieverbruik en het programma tellen mee. Daarom bevat het schema geen fictieve schaalverhouding of snelheidsgrafiek.

Bij lithografie wordt een patroon met licht en optica op een lichtgevoelige wafer aangebracht. Chipproductie bouwt zulke patronen in vele stappen en lagen op. ASML levert daarvoor machines en bijbehorende technologie, niet simpelweg de complete processor.

Bron: ASML over lithografie.

Licht, masker, verkleinende optica, lichtgevoelige laag op silicium en opeenvolgende materiaallagen. Het is een vereenvoudigd algemeen principe, geen exacte EUV-machine of complete productie-instructie.
Lithografie brengt een patroon op een lichtgevoelige laag; verdere stappen bouwen de chip op.

Het optische systeem verschilt per techniek. DUV-systemen gebruiken lenzen; EUV-systemen gebruiken spiegels. Het schema laat alleen het algemene projectieprincipe zien.

Aanvullend: ASML over lenzen en spiegels en Moores observatie.

Van programmeertaal naar ontwikkelomgeving

Ook softwareontwikkeling bleef veranderen. Bij de TRS-80 BASIC begonnen de eerste programma's met regelnummers. Met PowerBASIC en Pascal verdwenen die regelnummers, en leerde ik nadrukkelijker nadenken over typen en structuur, later over objecten. Windows bracht 'Event Driven' programmeren, vensters en uitgebreide bibliotheken. Dat was een hele manier van denken.

Daarna kwamen nieuwe ontwikkelomgevingen en talen. Visual Basic 6 speelde een langdurige rol in mijn werk. C# en .NET boden een indrukwekkend uitgebreid platform met bibliotheken en mogelijkheden die je in de beginjaren nauwelijks had kunnen voorstellen. En weer later kwam ik bij low-code, waaronder Mendix. Een deel van de complexiteit wordt dan zichtbaar aangeboden in modellen en bouwblokken in plaats van uitsluitend in geschreven broncode.

Inhoudelijke lijn uit mijn verhaal: BASIC, PowerBASIC en Pascal, Windows, VB6 en C#/.NET, low-code en AI. Geen exacte chronologie van versies en gebruiksjaren.
Van regelnummers naar bibliotheken, modellen en nieuwe hulpmiddelen.

Dat is bijzonder handig, maar het verandert niet alles. Ook wanneer je iets met een visueel blokje kunt verbinden, moet je nog begrijpen wat je aan het doen bent. Wat gebeurt er met gegevens? Welke afhankelijkheden bouw je in? Hoe gedraagt het systeem zich als er iets misgaat? Die vragen verdwijnen niet omdat de programmeertaal minder zichtbaar is geworden.

En nu is er AI. Daarmee kan ik over technische vragen sparren, mogelijkheden onderzoeken, code en ontwerpkeuzes laten beoordelen en werk voorbereiden dat vroeger veel handmatig uitzoekwerk vergde. Dat maakt sommige stappen gemakkelijker, maar het stelt ook nieuwe vragen: wat kun je automatiseren, wat moet je blijven controleren, en wanneer begrijp je eigenlijk voldoende wat een systeem voor je doet?

Ik heb geen idee hoe dit zich precies zal ontwikkelen. Dat vind ik ook niet erg. Toen ik met een zak geheugenchips voor mijn 386 SX zat, kon ik me het huidige landschap evenmin voorstellen.

De computers zijn veranderd. De nieuwsgierigheid naar wat erin gebeurt, is gebleven.

Beeldbronnen en achtergrond bij dit hoofdstuk

Het bord en de Intel-processor zijn ongewijzigde bestaande voorbeelden. De nieuwe AMD-foto toont een microscopisch detail van een andere chip; de waferfoto illustreert productie op een grotere drager. Dit zijn geen metingen van fysieke schaal, prestaties of transistoraantallen.

TERUG NAAR DE EERSTE PC'S

De eerste PC'sOverzicht van de elf hoofdstukken.