Beeldbron
Historisch SC386SX-moederbord — Rjluna2 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Voor deze header uitgesneden en verkleind; AVIF/WebP-export. De afgeleiden behouden dezelfde licentie.
08 · Games
Games. En wat die pc ineens allemaal kon.
Niet alleen betere beelden
Ook voor games veranderde er veel. De Commodore 64 had me al enorm veel plezier bezorgd qua gameplay en beelden/geluid, maar de pc ontwikkelde zich in nog interessantere richting. Betere beeldschermen, grotere opslagruimte, steeds snellere processoren en vooral de geluidskaarten maakten nieuwe soorten spellen mogelijk. Met een AdLib-kaart of Sound Blaster werd muziek werkelijk iets anders dan het gepiep van de ingebouwde pc-speaker.
Ik houd van games die me iets laten ontdekken of uitzoeken. Een adventure met een goed verhaal en humor (LucasArts was daar erg sterk in), een puzzelspel dat uitdagend is, of een technisch spel waarvan je je afvraagt hoe iemand dit ooit werkend heeft gekregen. Soms bleef ik hangen vanwege de sfeer. Soms omdat er nog precies één level was dat ik wilde halen. En dan natuurlijk nóg één.
In deze jaren ontstond er bovendien een levendige 'shareware' cultuur. Je kon een deel van een programma of game verspreiden en uitproberen, en voor de rest (vaak optioneel) betalen. BBS'en, diskettes en later internet speelden daarin een grote rol. De spellen hieronder horen voor mij bij die bredere pc-periode: van de 386 SX tot de 486 DX2 en latere machines. Niet alles kwam tegelijk en zeker niet alles draaide op mijn allereerste pc.
Supaplex. Nog één level.
Supaplex leerde ik kennen via mijn zwager. Het bleek bijzonder verslavend. Je bewoog door gangen vol obstakels, stenen, elektronica en allerlei manieren waarop het mis kon gaan. Het zag er overzichtelijk uit, maar vergde plannen, opletten en soms domweg blijven proberen.
Binnen de familie- en kennissenkring werd het bijna een gezamenlijke bezigheid. We belden elkaar om te vertellen tot welk level we gekomen waren. 'Ik ben bij level 27!' Vervolgens kwamen de vragen: hoe dan? Welke route nam je? En wat deed je met dat ene lastige stukje?
Ik herinner me vooral hoeveel afwisseling dat spel bood, terwijl het programma zelf op de harde schijf ongelooflijk compact was. De goede gameplay en verrassingselementen waren genoeg om dit spel echt héél verslavend te maken.
The Secret of Monkey Island. Droge humor op het scherm.
Bij The Secret of Monkey Island kwam voor mij van alles samen. De sfeer, de muziek, het avontuur, de humor, de graphics. Het was een wereld waarin je rondliep, met characters sprak, voorwerpen verzamelde en probeerde te bedenken wat de makers nu weer hadden bedacht. De grappen waren vaak heerlijk droog. Het spel nam zichzelf net serieus genoeg om een goed avontuur te zijn en net niet serieus genoeg om voortdurend voor verrassingen te zorgen.
Onder de motorkap zat ook iets interessants. Lucasfilm Games werkte met SCUMM: Script Creation Utility for Maniac Mansion. Daarmee konden de ontwerpers het verhaal, de locaties, dialogen en acties relatief gestructureerd maken, zonder voor ieder adventure opnieuw de complete technische basis te programmeren. Dat betekende niet dat het maken van een game ineens eenvoudig was; het gaf vooral meer ruimte om verhalen en puzzels uit te werken.
Als programmeur kan ik achteraf goed begrijpen waarom zo'n systeem bijzonder was. Als speler dacht ik vooral: wat hebben ze hier toch weer iets moois gemaakt.
SCUMM: een engine voor verhalen
Een klik op een werkwoord of voorwerp wordt een actie die door een script wordt afgehandeld. Dat script kan een dialoog starten, een personage verplaatsen of de speltoestand veranderen. Zo konden verhaal en puzzels bovenop een herbruikbare technische basis worden ontwikkeld.
SCUMM werd voor Maniac Mansion gemaakt. Bron: Lucasfilm over de ontwikkeling van SCUMM.
Full Throttle. Soms blijft vooral de sfeer hangen.
Full Throttle was voor mij een van de mooiste voorbeelden van hoe een game meer kon zijn dan een reeks uitdagingen. Het was vooral de sfeer die me pakte: de vormgeving, de gesproken teksten, de muziek, de motoren, de manier waarop het verhaal werd verteld. De beelden waren low-res, maar alles paste tóch volmaakt bij elkaar om er een ervaring van te maken die ik tot op de dag van vandaag met me meedraag.
Het spel had een veel te korte game-play. Toen het voorbij was, had het van mij gerust nog een hele tijd mogen duren. Schoonheid zit niet altijd in 'lengte' zullen we maar zeggen.
Sommige spellen herinner je je vanwege een moeilijk level. Dit herinner ik me vooral vanwege het heerlijke sfeertje, en de leuke verhaallijn.
Commander Keen. De pc kon dus óók soepel scrollen.
Bij Commander Keen was het niet alleen de gameplay die me verbaasde. Het spel bewoog soepel door een kleurrijke, zijdelings scrollende wereld. Dat was op een pc nooit vanzelfsprekend geweest. Thuiscomputers zoals de Commodore 64 hadden speciale grafische voorzieningen die het schuiven van beeld en sprites sterk ondersteunden. Op een IBM-compatible pc moesten programmeurs daar iets anders op verzinnen. Maar dat was onoplosbaar. Zo leek het.
Het spel was bovendien gewoon razend leuk. Mijn neef Jeroen kwam in die tijd over de vloer, en we hebben Commander Keen heel wat keren gespeeld. Dat is de andere kant van al die slimme techniek: voor ons betekende het vooral dat er een bijzonder leuke wereld op het scherm verscheen.
Waarom de EGA-truc meer was dan een rand bijtekenen
John Carmack en zijn collega's vonden een slimme manier om de bestaande EGA-hardware te benutten. EGA kon via het startadres en fijnscrolling een verschoven uitsnede van videogeheugen tonen. Een groter beeldgebied kon daardoor worden hergebruikt, terwijl veranderde tegels, nieuwe delen van het level en bewegende figuren opnieuw werden verwerkt.
Het samenspel van videogeheugen, tegelvernieuwing en buffering beperkte het dure tekenwerk. De pc had geen vergelijkbare spriteshardware als de C64; figuren moesten in software met de achtergrond worden gecombineerd. “Alleen de nieuwe rand tekenen” beschrijft dus maar een deel van het werk.
Het schema toont het principe, geen exact timingdiagram van Keen 1. De vrijgegeven refresh-code van het latere Keen Dreams laat die familie van technieken zien; de implementaties verschillen per game.
Wolfenstein 3D. Een wereld die op je af kwam.
En toen kwam Wolfenstein 3D. Ineens keek je niet meer van de zijkant naar een spelwereld, maar liep je er ogenschijnlijk zelf doorheen. Muren schoten voorbij wanneer je draaide of vooruit liep. Alles reageerde snel. Voor mij was dat opnieuw zo'n moment waarop de grens van wat een gewone pc kon ineens verder opschoof.
Het bijzondere was dat die wereld technisch eenvoudiger was dan hij eruitzag. De plattegrond was in wezen tweedimensionaal, met gangen en muren op een rooster. De engine gebruikte raycasting om per richting te bepalen hoe ver een muur van de speler stond, en projecteerde op basis daarvan hoge of lage verticale stroken op het scherm. Dichtbij leek een muur groot; verder weg kleiner. Met texturen ontstond de overtuigende illusie van een driedimensionale ruimte.
De truc was niet dat de computer werkelijk de complete driedimensionale wereld uitrekende. De truc was juist dat Carmack heel precies bepaalde wat níét nodig was om die indruk te wekken.
Van kijkstraal naar muurhoogte
Vanuit de speler wordt voor iedere schermkolom bepaald waar een kijkstraal een muur raakt. De afstand loodrecht op het cameravlak bepaalt de getekende hoogte. Die correctie voorkomt dat een rechte muur aan de randen bol lijkt.
De positie van het raakpunt bepaalt welk stukje muurtextuur wordt gebruikt. De wereld is een rooster met sterk beperkte muurhoogtes en geometrie. Vijanden en voorwerpen verschijnen als sprites. Dit is een overtuigende ruimtelijke projectie van een eenvoudiger wereldmodel.
Technische basis: de vrijgegeven Wolfenstein 3D-engine. De plattegrond hierboven is zelf getekend.
Doom en Quake. Twee enorme stappen verder.
Doom maakte in 1993 opnieuw grote indruk. Waar Wolfenstein 3D werkte met een betrekkelijk eenvoudige, roosterachtige wereld, bood Doom een veel veelzijdiger omgeving: muren onder allerlei hoeken, ruimtes van verschillende hoogten, trappen, hoogteverschillen en indrukwekkender belichting. De snelheid bleef daarbij opmerkelijk hoog voor de toenmalige hardware. Hoe déden ze dat???
Een van de slimme onderdelen was de toepassing van binary space partitioning, meestal afgekort tot BSP. De ruimte van een level werd vooraf opgedeeld in stukken. Tijdens het tekenen kon de engine op een efficiënte manier bepalen welke delen zichtbaar waren en in welke volgorde ze moesten worden verwerkt. Dat beperkte onnodig tekenwerk. Samen met andere rendertrucs maakte het complexe scènes mogelijk op een gewone pc.
En toen verscheen Quake in 1996. Daar veranderde de basis opnieuw: niet langer een wereld die in belangrijke mate op een tweedimensionale plattegrond was gebaseerd, maar echte driedimensionale levelgeometrie met polygonen. Spelers en vijanden konden driedimensionaal worden weergegeven, en omhoog of omlaag kijken hoorde veel natuurlijker bij het spel. Het vroeg ook aanzienlijk meer rekenkracht. Quake hoort voor mij daarom bij de bredere overgang naar de latere pc-generaties; op welke machine ik het speelde, weet ik niet meer zeker.
Wat ik aan deze ontwikkeling zo interessant vind, is dat de verschillende engines geen simpele varianten van hetzelfde programma waren. Het waren telkens andere antwoorden op dezelfde vraag: hoe laat je een bescheiden computer iets zien dat eigenlijk veel te ingewikkeld lijkt voor de beschikbare hardware?
Sectoren, BSP en polygonen
Een Doom-level heeft vertices, linedefs en sidedefs op een plattegrond. Sectoren bepalen onder meer vloerhoogte, plafondhoogte en lichtniveau. Voor het renderen wordt een BSP-boom vooraf opgebouwd. Die helpt de ruimte vanaf de speler te doorlopen, de nabije kant eerst te verwerken en onzichtbare delen over te slaan.
De software-renderer combineert dat met clipping van wandbereiken en het tekenen van vloeren, plafonds en sprites. BSP alleen tekent dus nog geen beeld. Hoogteverschillen zijn mogelijk, maar het oorspronkelijke ruimtemodel ondersteunt geen willekeurig gestapelde kamers boven elkaar.
Quake gebruikt driedimensionale geometrie voor wereld en modellen. BSP en vooraf berekende zichtbaarheid helpen ook daar onnodig werk beperken. De oorspronkelijke DOS-uitvoering tekende in software; hardwareversneld GLQuake kwam later. Polygonen alleen maakten de hogere rekenlast niet vanzelf goedkoop.
Technische basis: id Software, Doom BSP/rendering en Quake software-renderer.
Alone in the Dark. The 7th Guest. Little Big Adventure.
Een andere game die me sterk is bijgebleven, is Alone in the Dark. Dat zag er zo anders uit. De combinatie van een ruimtelijke omgeving, vaste camerastandpunten en figuren die zichtbaar door die ruimte bewogen, gaf een heel eigen ervaring. Er zat iets onbehaaglijks in; je wist nooit precies wat er achter de volgende deur zou gebeuren.

The 7th Guest herinner ik me vanwege de griezelige sfeer, de puzzels en de manier waarop beeld en geluid samenwerkten. In de late uurtjes zaten we ons aan die puzzels te ergeren en tegelijk volop van de beklemmende omgeving te genieten. Je wilde weten hoe het verderging, al was dat soms ook juist het probleem.

En dan Little Big Adventure, opnieuw een spel met een heel eigen wereld. Het kwam in 1994 uit en hoort daarmee later in dit verhaal, bij de 486/Pentium-overgang. Zulke spellen konden je echt een tijdje meenemen in een omgeving die niet meer ophield bij een paar losse levels.

Ook Lemmings, Donkey Kong en Leisure Suit Larry horen bij de herinneringen van deze periode. Niet allemaal om dezelfde reden. Het ene spel vond ik vooral slim, het andere grappig, het volgende uitdagend of wonderlijk.
Het beeld werd beter. En de eisen bleven groeien.
Met de komst van VGA en later SVGA werden de mogelijkheden steeds groter. Meer kleuren, meer pixels, hogere verversingssnelheden, snellere videokaarten: het ging maar door. Bij latere generaties kwamen daar steeds belangrijkere 3D-versnellers bij. De geluidskaarten ontwikkelden zich ondertussen van piepjes naar FM-synthese, gedigitaliseerde effecten en veel rijkere muziek.
Het was heerlijk om nieuwe software te kunnen draaien. Alleen had die software een vervelende gewoonte: ze stelde je zojuist aangeschafte hardware binnen de kortste keren alweer op de proef.
Beeld en geluid groeiden langs verschillende lijnen
VGA, SVGA en XGA zijn geen namen voor opeenvolgende aantallen kleuren die op ieder systeem identiek waren. Modi en ondersteuning hingen van adapter, geheugen, monitor en software af. Ook beeldresolutie en verversing zijn verschillende eigenschappen.
De pc-speaker, AdLib-FM, gedigitaliseerde effecten en MIDI bestonden deels naast elkaar. FM-synthese maakt klanken met een synthesizer; een digitaal geluidseffect speelt opgenomen of berekende samples af. MIDI beschrijft speelopdrachten. Meer mogelijkheden betekenden dus niet dat alles dezelfde techniek gebruikte.
TERUG NAAR DE EERSTE PC'S
