RobertTECHNIEK · BEELD · NIEUWSGIERIGHEID

De eerste PC's · 06 / 11

Windows en Windows-programmering

Windows vond ik vanaf het begin fascinerend.

Scroll verder
Beeldbron

Historisch SC386SX-moederbord — Rjluna2 / Wikimedia Commons, CC BY-SA 4.0. Voor deze header uitgesneden en verkleind; AVIF/WebP-export. De afgeleiden behouden dezelfde licentie.

06 · Windows

Windows. En ineens kon je echte vensters programmeren.

Een bureaublad op het scherm

Historisch Programmabeheer met programmagroepen in Windows for Workgroups 3.11. De bronmaker heeft de pictogrammen vervaagd. Een latere opname in een virtuele machine.
Programmabeheer in Windows for Workgroups 3.11. Poolstalige uitvoering.Miko101 / Wikimedia Commons · Publiek domein · eenvoudige tekst en vormen

Windows vond ik vanaf het begin fascinerend. Bij DOS hoorde een prompt en een rij commando's. Windows probeerde de computer op een andere manier begrijpelijk te maken: met vensters, iconen, mappen en een muis. Je kon twee vensters naast elkaar zetten en bestanden verslepen. De bureaubladmetafoor sprak me enorm aan, al zag het er destijds natuurlijk heel anders uit dan het bureaublad van nu.

Mijn eerste kennismaking met Windows 3.0 leverde vooral verwondering op. En de nodige ergernis, want stabiel was het bepaald niet. Er gingen programma's onderuit, Windows zelf kon vastlopen, en als het misging keek je weer naar het zwarte scherm met een knipperende DOS-prompt. Dat voelde niet eens altijd als een achteruitgang. DOS wist tenminste wat het was.

Met Windows 3.1 en later de netwerkgerichte Windows for Workgroups werd het voor mij veel bruikbaarder. Die productnamen en versies horen historisch niet allemaal op één hoop: Windows 3.1 was de gewone versie; Windows for Workgroups bestond als aparte reeks met ingebouwde mogelijkheden voor bestands- en printerdeling. De vooruitgang was enorm.

Ik probeerde ook OS/2. Vooral de manier waarop dat systeem meerdere taken afhandelde, maakte indruk. Maar een besturingssysteem kan nog zo mooi zijn; als de programma's die je wilt gebruiken ontbreken, houdt het op. In mijn omgeving won Windows die strijd - er was een behoorlijke hoeveelheid Windows applicaties.

Het klassieke Windows 3.1-systeemmenu voor verplaatsen, formaat wijzigen, minimaliseren, maximaliseren en sluiten. Duitstalige uitvoering.
Het systeemmenu van een Windows 3.1-venster.PantheraLeo1359531 / Wikimedia Commons · Publiek domein · eenvoudige tekst en vormen
Een authentiek Windows 3.1-dialoogvenster om de Windows-sessie te beëindigen. Met OK- en Annuleren-knoppen, in een Duitstalige uitvoering.
Windows 3.1 afsluiten en terugkeren naar DOS.PantheraLeo1359531 / Wikimedia Commons · Publiek domein · eenvoudige tekst en vormen
Multitasking: wie krijgt de volgende beurt?

Bij DOS stond doorgaans één toepassing op de voorgrond, naast mogelijke residente hulpmiddelen. Gewone Win16-toepassingen in Windows 3.x werkten coöperatief: ze moesten de besturing regelmatig afstaan. Een vastgelopen toepassing kon daardoor andere toepassingen hinderen.

OS/2 kon taken preëmptief inplannen: het systeem bepaalde wanneer een andere taak aan de beurt kwam. Windows 3.x had ook aanvullende mechanismen, met name voor DOS-sessies in 386 enhanced mode. Daarom is “Windows 3.x was alleen coöperatief” als algemene beschrijving te grof.

De overstap van DOS-programma naar Windows-programma

Als gebruiker was Windows al een nieuwe wereld. Als programmeur werd het nog interessanter. Ik werkte met Turbo Pascal for Windows, en daarmee kwam een hele verzameling nieuwe mogelijkheden op tafel. Vensters, menu's, schuifbalken, dialoogvensters, knoppen, aanvinkvakjes, radiobuttons, het klembord: dingen die voor de gebruiker vanzelfsprekend begonnen te lijken, maar waarachter een complete programmeerwereld schuilging.

Vereenvoudigde Windows 3.x-editor met klassieke menu’s en zelfgeschreven Pascal-code; geen authentiek screenshot of bewaard gebleven programma.
Turbo Pascal for Windows: editorimpressie met een eigen WinCrt-voorbeeld.

Ik herinner me ook de aankoop van Turbo Pascal. Geen bescheiden doosje, maar een enorme verpakking vol boeken. Documentatie over de taal, de bibliotheken en het programmeren voor Windows. Alleen al het openslaan van die boeken kon een nieuwe avond uitzoekwerk opleveren. Ik vond dat heerlijk en kon er echt in verdrinken.

Ik las, probeerde, liep vast, zocht verder en ontdekte wat er mogelijk was. Niet alles was eenvoudig. Integendeel: vergeleken met een DOS-programma moest je bij Windows over veel meer zaken nadenken. Maar wat je ervoor terugkreeg, was ook veel rijker.

OWL: niet ieder venster opnieuw uitvinden

Vereenvoudigde Windows-message-loop: GetMessage, TranslateMessage, DispatchMessage, vensterprocedure en OWL-handler. WM_QUIT beëindigt de lus. Rechtstreeks bezorgde berichten kunnen deze wachtrijroute overslaan.
Van een bericht uit de wachtrij naar de vensterprocedure en een passende OWL-handler.

De Object Windows Library (OWL) van Borland hielp om toepassingen te schrijven zonder voortdurend alle ingewikkelde details van de Windows-API zelf af te handelen. Een venster werd bijvoorbeeld een object. Er waren 'klassen' (classes) voor veelgebruikte onderdelen en mechanismen waarmee het programma kon reageren op berichten van Windows.

Dat was voor mij een logische volgende stap na Turbo Vision: opnieuw gebeurtenisgestuurd programmeren, maar nu in een echte grafische omgeving. Een muisklik, een menuopdracht, een venster dat groter werd — het waren 'gebeurtenissen' (events) die door het programma moesten worden verwerkt.

Hier zit ook een belangrijk historisch onderscheid. Het vroege Turbo Pascal for Windows richtte zich op de 16-bits Windows-API (Win16) van Windows 3.x. De Win32-wereld kwam later veel nadrukkelijker in beeld, onder meer met nieuwere ontwikkelomgevingen en Windows-generaties. Win16 en Win32 klinken bijna hetzelfde, maar zijn niet hetzelfde programmeermodel. Dat onderscheid wil ik in dit verhaal niet uitwissen.

Van Turbo Vision naar OWL: hetzelfde idee, een andere omgeving

Bij Turbo Vision kwamen gebeurtenissen via de DOS-interface binnen. Bij Windows ontvangt een window procedure berichten van het besturingssysteem. OWL koppelde dat mechanisme aan vensterobjecten en hun handlers. Een melding over een nieuwe venstergrootte kon bijvoorbeeld leiden tot het opnieuw tekenen van mijn grafiek.

De eventloop en vensterhiërarchie bij Turbo Vision leggen het principe uitgebreider uit. OWL bouwde voort op dat denken, met de grafische Win16-API als omgeving. Latere Win32-ontwikkelomgevingen vormden een volgende stap.

De message-loop haalt berichten uit een wachtrij. TranslateMessage kan uit toetsenbordinvoer tekenberichten maken; DispatchMessage roept de juiste vensterprocedure aan. Niet ieder Windows-bericht neemt die route: SendMessage kan een vensterprocedure rechtstreeks aanroepen. Ook een formaatwijziging moet daarom niet als alleen een wachtrijbericht worden voorgesteld.

Historische basis: Borland, Windows API Guide (1991), Voor OWL: Borland, Turbo Pascal for Windows: Windows Programming Guide (1991). De vroege Win16-context blijft hier leidend.

Borland C++: veel zeggingskracht in weinig tekens

Ik heb ook Borland C++ voor Windows gebruikt. Opnieuw een andere taal en een andere syntaxis, maar met een enorme hoeveelheid mogelijkheden. Ik vond C++ bijzonder krachtig en elegant. Soms kon je in een enkele opdrachtregel verrassend veel uitdrukken. Soms ook zo veel dat je er een dag later beter een beschrijving naast kon leggen.

Ik herinner me de operatoren die C++ zo herkenbaar maken: +=, ==, de prefix- en postfixvormen van ++, de compacte voorwaardelijke operator ? : , de verschillende lusconstructies. Het was een taal die je veel vrijheid gaf, met de bijbehorende verantwoordelijkheid om je code nog leesbaar te houden.

Het leuke van de naam C++ is dat er al een programmeergrap in zit. In C en C++ verhoogt ++ een waarde met één. C++ suggereert dus zoiets als 'C, maar dan een stap verder'. Die naam past geniaal bij de ambities van de taal.

Pascal · vereenvoudigd voorbeeld

if aantal = 0 then
  aantal := aantal + 1;

C++ · vereenvoudigd voorbeeld

if (aantal == 0) {
  aantal += 1;
}
Bijna hetzelfde teken, een andere opdracht

In Pascal is := een toekenning en = een vergelijking. In C++ zijn dat = en ==. aantal += 1 telt één op; aantal = +1 kent de waarde positief één toe. Dat laatste is dus niet het omgekeerde van +=.

++aantal en aantal++ verhogen allebei met één. Binnen een grotere expressie gebruiken ze respectievelijk de nieuwe en de oude waarde. De voorbeelden zijn uitleg, geen fragmenten van mijn oorspronkelijke programma's.

C++-syntaxis: Borland, Borland C++ 3.1 Programmer’s Guide (1992), hoofdstuk over operatoren.

Delphi, Visual Basic en de jaren erna

DOS met Turbo Vision, Windows 3.x met Win16 en vroege OWL, daarna andere Windows-generaties en ontwikkelomgevingen zoals Delphi en Visual Basic 6. Een overzicht, geen exacte chronologie van gebruikte versies.
Van tekstvensters via Win16 naar latere Windows-ontwikkeling.

Delphi heb ik ook gebruikt, maar relatief kort. Het idee vond ik aantrekkelijk: een ontwikkelomgeving waarin je vensters en andere onderdelen visueel kon samenstellen, eigenschappen instellen en met Object Pascal de werking programmeerde. Het was een volgende stap in wat later vaak RAD — Rapid Application Development werd genoemd.

Visual Basic 6 speelde uiteindelijk een grotere rol. Bij het salarispakket PayMaster, waaraan ik jarenlang werkte, hield ik me bezig met de Windows-voorkant: schermen, bedrijfslogica en later ook koppelingen met COBOL. Het project ontstond bij CMG en ging later over naar Centric, samen met team en klanten.

Dat is weliswaar weer een andere periode dan de eerste 386 SX. Toch past die ervaring in dit verhaal, omdat de stap van DOS-programma's naar vensters, objecten en later bedrijfsapplicaties daar voor mijn gevoel dáár begon.

Beeldbronnen en technische achtergrond bij dit hoofdstuk

Dit zijn later gemaakte opnamen van de historische software, geen schermen van mijn eigen computer. De beeldstatus geldt voor de eenvoudige getoonde tekst en vormen, niet voor de software als geheel. Eigen SVG’s verklaren de programmeeromgeving. De Pascal-editor is een vereenvoudigde impressie, met zelfgeschreven voorbeeldcode. De klassieke menu’s en editorindeling volgen Borlands User’s Guide (1991), figuur 1.1. Daarmee is mijn gebruikte versie niet vastgesteld.

Windows-versies en geheugen-/multitaskingcontext: Microsoft, Windows for Workgroups Resource Kit (1992). De moderne Microsoft-uitleg over message-loops verduidelijkt het algemene mechanisme; moderne Win32-code is hier niet als Win16-code overgenomen.

TERUG NAAR DE EERSTE PC'S

De eerste PC'sOverzicht van de elf hoofdstukken.